A) LAİKLİĞİN ANLAMI VE İÇERİĞİ : (1)
ANTİK DİLLERDEN GEREKÇE’DE “LAOS” KİTLE, HALK, TOPLULUK ANLAMINA GELMEKTE, ONDAN TÜREYEN “LAİKOS” İSE DİN ADAMI SIFATI VE YETKİSİNİ TAŞIMAYANLAR İÇİN KULLANILMAKTADIR. LATİNCE’DE “LAİCUS” BİÇİMİNDE GEÇEN BU SÖZCÜK, BATI DİLLERİNDE BU KÖKTEN TÜRETİLMİŞTİR.
TÜRKÇE’YE FRANSIZCA’DAN GEÇEN “LAİK” SÖZÜ, ESKİ ÇAĞLARDA, RAHİPLER SINIFINA MENSUP OLMAYANLAR ANLAMINDA KULLANILIYORDU. FRANSIZCA “LAİC VEYA LAİQUE” DÜNYA İŞLERİNİ, DİN İŞLERİNDEN, DİNİ OTORİTEDEN BAĞIMSIZ OLARAK ELE ALAN ANLAMINDADIR.
HIRISTİYAN ALEMİNDE DE, KİLİSE ADAMLARINA “CLERİCİ” (CLERAS = RUHBAN SINIFI), BUNLARIN DIŞINDA KALAN İNANMIŞLAR TOPLULUĞUNA, “LAİCİ” DENİYORDU. ZAMANLA KELİME, BİR FELSEFİ YAKLAŞIMI VEYA DEVLET İLE DİN ARASINDAKİ İLİŞKİLERİ ANLATMAK İÇİN KULLANILMAYA BAŞLANDI.
LAİKLİĞİN ÜZERİNDE HERKESİN ANLAŞTIĞI, TEK VE ORTAK BİR TARİFİNİN YAPILAMAYIŞININ SEBEPLERİ VARDIR.
BİR ÜLKENİN, TARİHİ, SOSYAL VE SİYASAL ŞARTLARI, ÜLKEDE YAYGIN OLAN DİNİN ÖZELLİKLERİ, O ÜLKE İÇİN GEÇERLİ OLAN LAİKLİK ANLAYIŞINI VE UYGULAMASINI GENİŞ ÖLÇÜDE ETKİLER.
BİR DEFA LAİKLİK, SADECE FELSEFİ, İDEOLOJİK BİR KAVRAMDAN İBARET DEĞİLDİR; HAYATA GEÇİRİLEN, UYGULANAN BİR İLKEDİR. BÖYLE OLUNCA UYGULANDIĞI ÜLKENİN DİNİ, SİYASİ, SOSYAL ŞARTLARI LAİKLİK ANLAYIŞINI ETKİLEMEKTEDİR. LAİKLİK ANLAYIŞININ VE UYGULANIŞININ ÜLKEDEN ÜLKEYE HATTA KİŞİDEN KİŞİYE BÜYÜK FARKLILIK GÖSTERMESİ KAÇINILMAZDIR. ÇÜNKÜ LAİKLİĞE KARŞI OLAN KİŞİLERDE, LAİKLİĞİ KENDİ ANLAYIŞLARINA, HATTA SİYASİ GÖRÜŞLERİNE GÖRE YORUMLAYARAK BENİMSER GÖRÜNMÜŞLERDİR. YANİ HER ÜLKEDE LAİKLİK ZAMANA VE YUKARIDAKİ ŞARTLARA GÖRE AYRI TANIMLANDIĞI GİBİ, AYNI ÜLKE İÇİNDE DE LAİKLİĞİN FELSEFESİ, SİYASİ, HUKUKİ AÇIDAN FARKLILIK GÖSTERDİĞİ BİLİNMEKTEDİR.
FELSEFİ LAİKLİK : İMAN VE İNANÇ YERİNE, AKIL VE BİLİMİN ÜDTÜNLÜĞÜNÜ KABUL EDEN BİR ANLAYIŞTIR.
SİYASİ LAİKLİK : SİYASİ İKTİDARIN, DİNİ KUDRETTEN AYRILMASIDIR. YANİ EGEMENLİĞİN İLAHİ DEĞİL, MİLLETE AİT OLMASIDIR.
HUKUKİ LAİKLİK : DEVLET İLE DİNİN BİRBİRİNE KARIŞMAMASIDIR. YANİ DEVLETİN, DİNİ KURALLARA GÖRE YÖNETİLMEMESİDİR.
BÜTÜN BU FARKLILIKLARIN BULUNMASINA RAĞMEN TÜRKİYE CUMHURİYETİNDE BİR ANAYASA İLKESİ, BİR HUKUK DEYİMİ HALİNE GELMİŞ OLAN LAİKLİĞİN BAZI TARTIŞILMAZ UNSURLARI VARDIR. (2)
1. LAİKLİĞİN BİR UNSURU DİN VE VİCDAN HÜRRİYETİDİR.
LAİK DEVLET, KİŞİLERİN BU HÜRRİYETLERİNİ SAĞLAR VE KORUR. BİR DİN VEYA MEZHEP MENSUPLARININ, BAŞKA DİN VEYA MEZHEP MENSUPLARINA KARŞI BASKISINI ÖNLEMEK, LAİK DEVLETİN GÖREVİDİR.
BU KONUDA ANAYASA’DA ŞÖYLE DENMEKTEDİR. “HERKES, VİCDAN, DİNİ İNANÇ VE KANAAT HÜRRİYETİNE SAHİPTİR”.
ANCAK İBADETLER, DİNİ AYİN VE TÖRENLER KAMU DÜZENİ VE GENEL AHLAK BAKIMINDAN DEVLETÇE SINIRLANDIRILABİLİR. BU “DİN VE MEZHEP AYIRIMI YARATMAK VEYA HERHANGİ BİR YOLDAN BU KAVRAM VE GÖRÜŞLERE DAYANAN BİR DEVLET DÜZENİ KURMAK AMACIYLA KULLANILAMAYACAĞI” YOLUNDAKİ SINIRLAMADIR. O HALDE “İBADET, DİNİ AYİN VE TÖRENLERİN SERBESTLİĞİ, TEORATİK BİR DEVLET DÜZENİ KURMAK AMACIYLA KULLANILAMAZ”.
DİN VE VİCDAN HÜRRİYETİYLE İLGİLİ, ANAYASANIN BİR BAŞKA MADDESİ İSE, ŞU ŞEKİLDEDİR: “KİMSE İBADETE, DİNİ AYİN VE TÖRENLERE KATILMAYA, DİNİ İNANÇ VE KANAATLERİNİ AÇIKLAMAYA ZORLANAMAZ. KİMSE DİNİ İNANÇ VE KANAATLARINDAN DOLAYI KINANAMAZ”(3).
2. DİN VE DEVLET İŞLERİNİN AYRILMASIDIR:
ÖZELLİKLE İSLAM DÜNYASINDA, LAİK DEVLETLE, MİLLET EGEMENLİĞİ İLKESİ VE MİLLET TEMSİLCİLERİNİN HAKLARI ARASINDA SIKI İLİŞKİLER VARDIR. LAİK DEVLETE KARŞI OLANLAR, ŞER’İ KANUNLAR DIŞINDA, HERHANGİ BİR KANUN ÇIKARMA HAKKINI KİMSEYE TANIMAZLAR.
LAİK DEVLETTE, DEVLETİN SİYASİ YAPISINI, HÜKÜMET VE İDARENİN İŞLEYİŞİNİ, TOPLUMUN YAŞAYIŞINI DÜZENLEYEN KANUN VE KURALLARI, DİNİ PRENSİPLER DEĞİL, AKIL, MANTIK, İHTİYAÇ VE HAYATIN GERÇEKLERİ TAYİN EDER. ATATÜRK BU KONUDA “.... BİZ İLHAMLARIMIZI GÖKTEN VE GAİPTEN DEĞİL, YAŞANILAN HAYATIN KENDİSİNDEN ALMIŞ BULUNUYORUZ.”(4) DEMİŞTİR.
T.C. ANAYASASI İSE BU KONUDA ŞÖYLE DEMEKTEDİR: “KİMSE, DEVLETİN SOSYAL, EKONOMİK, SİYASİ VEYA HUKUKİ TEMEL DÜZENİNİ, KISMEN DE OLSA DİN KURALLARINA DAYANDIRMA VEYA KİŞİSEL ÇIKAR YAHUT, NUFUZ SAĞLAMA AMACIYLA, HER NE SURETLE OLURSA OLSUN, DİNİ VEYA DİN DUYGULARINI YAHUT DİNCE KUTSAL SAYILAN ŞEYLERİ İSTİSMAR EDEMEZ VE KÖTÜYE KULLANAMAZ” (5)
BU YÖNÜ İLE LAİKLİK, DİN VE DEVLET İŞLERİNİN AYRILMASINI, DİNİN DEVLET İDARESİNE KARIŞTIRILMAMASINI İFADE ETMEKTEDİR. ATATÜRK ÖZELLİKLE BİR ÇOK YERLERDE YAPTIĞI KONUŞMALARDA BU KONUNUN ÖNEMİNİ ISRARLA VURGULAMIŞTIR.
3. EĞİTİMİN LAİKLEŞTİRİLMESİ VE EĞİTİM BİRLİĞİ : (TEVHİD-İ TEDRİSAT İLKESİ, LAİKLİĞİN AYRILMAZ BİR PARÇASIDIR.)
EĞİTİM KURUMLARI VE İÇERİĞİNİN, DİN KURALLARINA GÖRE DÜZENLENMEYİP, AKILCI VE ÇAĞDAŞ KURALLARA GÖRE, ÇAĞIN İHTİYAÇLARINA CEVAP VEREBİLECEK ŞEKİLDE DÜZENLENMESİDİR.
BU KONUDA 1961 ANAYASASININ 19. MADDESİNİN 4. FIKRASINDA ŞÖYLE DENİLMEKTEDİR. “HİÇ KİMSE KENDİSİNİN İSTEĞİ DIŞINDA, DEVLETİN RESMİ OLARAK BENİMSEDİĞİ BİR DİN VEYA MEZHEBİ ÖĞRENİP, O YOLDA EĞİTİLMEYE ZORLANAMAZ. DİN EĞİTİM VE ÖĞRETİMİ KİŞİLERİN KENDİ İSTEĞİNE VE KÜÇÜKLERİN DE KANUNİ TEMSİLCİLERİNİN İSTEĞİNE BAĞLIDIR.” YİNE AYNI ANAYASANIN 21.MADDESİNDE DE ŞÖYLE DENİLMEKTEDİR: “ÇAĞDAŞ BİLİM VE EĞİTİM ESASLARINA AYKIRI, EĞİTİM VE ÖĞRETİM YERLERİ AÇILAMAZ”.
1982 ANAYASASININ 24. MADDESİ DE, DİN EĞİTİMİNİ, DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK EĞİTİMİNDEN AÇIKÇA AYIRMIŞ VE DİN EĞİTİMİNİN ZORUNLU OLMADIĞINI TEKRARLAMIŞTIR. 1982 ANAYASANIN 42. MADDESİNDEKİ ŞU HÜKÜM DE LAİKLİK İLE DOĞRUDAN İLGİLİDİR. “EĞİTİM VE ÖĞRETİM, ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAPLARI DOĞRULTUSUNDA, ÇAĞDAŞ BİLİM VE EĞİTİM ESASLARINA GÖRE, DEVLETİN GÖZETİM VE DENETİMİ ALTINDA YAPILIR. BU ESASLARA AYKIRI EĞİTİM VE ÖĞRETİM YERLERİ AÇILAMAZ”.
GÖRÜLDÜĞÜ GİBİ, ÖĞRETİM BİRLİĞİ 1961 VE 1982 ANAYASALARINDA ATATÜRK İLKE VE İNKILAPLARINI (ESERLERİNİ) AYAKTA TUTMAK İÇİN MUTLAKA UYULMASI VE KORUNMASI GEREKLİ TEMEL YASALAR ARASINDA GÖSTERİLMİŞTİR.
4. DİN VE MEZHEPLERİ NE OLURSA OLSUN “DEVLETİN” YURTTAŞLARINA EŞİT
MUAMELE YAPMASI:
LAİKLİĞİN BU UNSURU, ANAYASADA AÇIKÇA YER ALMIŞTIR. “HERKES DİN, MEZHEP VE BENZERİ SEBEPLERLE AYIRIM GÖZETİLMEKSİZİN KANUN ÖNÜNDE EŞİTTİR” (6). LAİKLİK BU UNSURU GEREĞİ, ATATÜRK’ÜN MİLLİYETÇİLİK İLKESİNİN DE KORUYUCUSU DURUMUNDADIR.
5. DEVLETİN RESMİ DİNİNİN BULUNMAMASI.
HER TÜRLÜ DİN VE ALLAH İNANCINI REDDEDEN, İDEOLOJİSİNİN GEREĞİ OLARAK VATANDAŞLARINA DİNSİZLİĞİ TELKİN EDEN DEVLETLER LAİK OLMADIĞI GİBİ, DİNE DAYALI TEOKRATİK DEVLETLERDE LAİK DEĞİLDİR.
LAİK DEVLET, BELLİ BİR DİNİN KURALLARINI VATANDAŞLARINA BENİMSETMEK VE UYGULAMAK İÇİN ZORLAYICI KURALLAR KOYMAZ. DİN, KİŞİSEL BİR VİCDAN SORUNUDUR VE DEVLET RESMİ BİR DİNİNİN BULUNMADIĞINI, HİÇ KİMSEYE BASKI YAPILMAMASI GEREKTİĞİNİ ANAYASASI VE KANUNLARIYLA KORUR.
LAİKLİK BAZI ÜLKELERDE, DİN GÖREVLİLERİ, İBADETHANELER VE DİN EĞİTİMİ İÇİN, DEVLET BÜTÇESİNDEN HİÇ ÖDEME YAPILMAMASI ŞEKLİNDE ANLAŞILMAKTADIR. FAKAT TÜRKİYE’DE BU KONU ÇOK FARKLI BİR ÖZELLİĞE SAHİPTİR. DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞININ DEVLET KURUMLARI ARASINDA YER ALMASI, LAİKLİĞİN KORUNMASI BAKIMINDAN DA GEREKLİ GÖRÜLMÜŞTÜR (7).
ANAYASADA BU KONUYLA İLGİLİ HÜKÜM ŞU ŞEKİLDE VURGULANMIŞTIR: “GENEL İDARE İÇİNDE YER ALAN DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI, LAİKLİK İLKESİ DOĞRULTUSUNDA, BÜTÜN SİYASİ GÖRÜŞ VE DÜŞÜNCELERİN DIŞINDA KALARAK VE MİLLETÇE DAYANIŞMA VE BÜTÜNLEŞMEYİ AMAÇ EDİNEREK, ÖZEL KANUNDA GÖSTERİLEN GÖREVLERİ YERİNE GETİRİR”(8).
B) ATATÜRK’E GÖRE LAİKLİK :